Miasto położone na
skraju Puszczy Piskiej w południowo-wschodniej części Krainy Wielkich Jezior
Mazurskich, nad jeziorem Roś i rzeką Pisą, wypływającą z tegoż jeziora.
Pisz jest najważniejszym miastem regionu. Jego nazwa
jest pochodzenia pruskiego i wywodzi się od wyrazu "pisa", co oznaczało
"bagno". Mieszkańcy przyjęli tę nazwę od wypływającej z jeziora Roś rzeki
o bagnistych brzegach. Natomiast wzniesiony nad Pisą zamek otrzymał nazwę Johannisburg.
Pierwszy przywilej dotyczący osady, która powstała wokół zamku, nadano w 1367 roku.
Prawa miejskie otrzymał Pisz w 1645 roku i formalnie przyjął nazwę zamku.
Miejscowi Mazurzy nazywali miasto Jańsborkiem i nazwa w tej formie przetrwała aż do
1946 r.
Początkowo jako osada bartna, Pisz w XV wieku przeżywał swój rozkwit. Dzięki jego
dogodnemu położeniu wielu kupców z południa zmierzało tędy do Gdańska, podobnie
flisacy spławiali towary Pisą do Narwi i Wisły.
Wszystkie dziejowe klęski z przeszłości Ziemi Piskiej nie ominęły także Pisza, ale już na początku XIX wieku miasto ponownie
odradza się i w roku 1876 osiąga liczbę około 3.000 mieszkańców. W 1885 r.
uruchomiono połączenie kolejowe z Olsztynem i Ełkiem, w 1907 założono wodociąg i
gazownię, a w 1913 r. rzeźnię miejską.
Tradycje przemysłowe Pisza, z uwagi na bogate obszary leśne i płytko
zalegające pokłady rudy darniowej, związane są z przetwórstwem drzewnym (tartak) i
metalurgicznym (huta w Wądołku, hamernie w Wiartlu i Jaśkowie). Z czasem rozwinął
się zwłaszcza przemysł drzewny - tartak piski, przekształcony w Zakłady Przemysłu
Sklejek, stworzył trzon tego przemysłu.
W Piszu urodziło się dwóch wybitnych ludzi: Jerzy
Pisański (XVIIIw), uczony, autor pierwszej historii Prus, i Gustaw Gizewiusz (XIXw),
wybitny działacz mazurski, autor głośnej pracy "Polska kwestia językowa w
Prusach", współredaktor dwóch gazet wychodzących w języku polskim na Mazurach.
fot. e-Mazury.com.pl
Miasto po II wojnie
światowej odbudowano, a ludność z 6.400 .w 1939 roku wzrosła do 19.375 mieszkańców
(luty 1992r). W ostatnich dwóch latach wzrosła sieć usług, powstało wiele sklepów
spożywczych i przemysłowych, a także rozwineła się turystyka.
ZABYTKI
Pisz nie obfituje w zabytki. Częste pożary i wojny,
które nawiedzały miasto, zmiotły z powierzchni ziemi budowle wzniesione w dawnych
wiekach.
fot. e-Mazury.com.pl
Najstarszym zabytkiem jest
wieża kościoła pod wezwaniem św. Jana; odbudowana po pożarze z 1694 roku przetrwała
w mało zmienionej formie. Na uwagę zasługują ściany z ryglówki wzniesione w 1737 r.
Wieża jest murowana i otynkowana; składa się z trzech kondygnacji z otworem wejściowym
na osi, zamykającym się półkoliście. Dach wieży, namiotowy, przechodzi w latarnię
ośmioboczną. Na niej znajduje się zegar, a od 1739 roku krzyż. Hełm wieży pochodzi z
czasów późniejszych. Sam kościół, wzniesiony w ostatnich latach XVII wieku, został
przebudowany w 1843 roku.
We wnętrzu kościoła zachował się ołtarz główny z okresu późnego renesansu,
odnowiony w 1696 roku oraz barokowa ambona pochodząca z 1701 roku. Z XVII wieku
pochodzą: krucyfiks drewniany, polichromowany, polichromowany pelikan oraz chrzcielnica.
W mieście obejrzeć można ślady po byłym zamku krzyżackim przy ul. Gizewiusza.
Z dawnej zabudowy miejskiej zachowały się trzy domy w stylu barokowym: parterowy przy
ulicy Rybackiej 8 oraz piętrowe przy Lipowej 5 i 22. Dom przy ulicy Rybackiej pochodzi z
XVIII, a domy przy ulicy Lipowej z XIX wieku. Wszystkie są murowane, otynkowane,
założone na planie prostokąta, dwudzielne.
Zabytkowe domy przy ulicy Rybackiej oznaczone numerami: 9, 12, 13, 15, 16, 17, 18 i 30
pochodzą z pierwszej połowy XIX wieku. Wszystkie są parterowe, murowane, tynkowane,
założone na planie prostokąta.
fot. e-Mazury.com.pl
Przy Placu Daszyńskiego,
z bogatej niegdyś secesyjnej zabudowy miasta pozostały jedynie dwa zabytkowe budynki (nr
8 i 14). Do rejestru zabytków wpisano ratusz neogotycki i stojący obok budynek w tym
samym stylu. Wzniesiono je w 1900 roku za pieniądze pochodzące z kontrybucji po wygranej
wojnie z Francją w 1871 r.
fot. e-Mazury.com.pl
W ratuszu mieści się
Sąd Rejonowy, Urząd Stanu Cywilnego i Muzeum Ziemi Piskiej. W muzeum eksponowana jest
fauna i flora Puszczy Piskiej, piśmiennictwo polskie na Mazurach oraz dokumenty z
historii Pisza. Na szczególną uwagę zasługuje kamienna
"baba pruska" pochodząca z Wejsun, przedmiot kultu pruskiego plemienia
Galindów. Inne zabytki godne uwagi to plebania ewangelicka przy placu Daszyńskiego 13B i
kaplica cmentarna przy ul. Dworcowej.
Na terenie Piskich Zakładów Przemysłu Sklejek rośnie dąb o średnicy pnia 4,35 m i
wysokości 28m.
Część północna i wschodnia regionu ma
bogatą rzeźbę polodowcową i wchodzi w skład Krainy Wielkich Jezior i Pojezierza
Ełckiego, zaś południowo-zachodnia stanowi część sandrowej Równiny Mazurskiej. Jest
to najbardziej zalesiona część województwa (Puszcza Piska, lasy między Białą Piską
i Orzyszem), lasy zajmują 47% powierzchni regionu, który uznawany jest za jeden z
najbogatszych w zwierzostan terenów Polski. Bogate jest runo tych lasów (m. in. jagody,
grzyby).
Wody pokrywają ponad 12% powierzchni regionu (poza giżyckim i wągorzewskim, najbogatszy
w wody region województwa). Jezioro Śniardwy (pow. 11.383 ha), zwane jest niekiedy
"mazurskim morzem". Ma ono szereg odgałęzień, np. jeziora: Bełdany, Seksty,
Warnołty, Mikołajskie. Ponadto swą atrakcyjnością wyróżniają się jeziora: Roś,
Nidzkie, Tałty, Orzysz, Łuknajno, Pogobie Wielkie. Atrakcyjnym turystycznie szlakiem
wodnym jest Pisa, która łączy z Narwią i Wisłą Wielkie Jeziora Mazurskie, a przez
Kanał Jegliński reguluje stan wód w tym basenie. Najpiękniejszym szlakiem spływów
kajakowych na Mazurach jest Krutynia.
Do najatrakcyjniejszych miejscowości turystycznych zaliczamy w gminie Pisz wsie: Jabłoń, Kwik, Kociołek Szlachecki, Zdory,
Mały Wiartel, Karwik, Rybitwy, Wiartel, Łupki, Hejdyk, Turośl, Pilchy, Wilcze Bagno,
Jeże oraz miasto Pisz.
Na terenie gminy Pisz znajduje się rezerwat faunistyczny "Jezioro
Pogobie Wielkie" o pow. 692 ha. Jest to miejsce lęgowe rzadkich gatunków ptaków.
JABŁOŃ - miejscowość turystyczna położona w Puszczy Piskiej nad jeziorem
Brzozolasek, w odległości 4 km na południowy zachód od Pisza. Stanica wodna PTTK, camping, 200 miejsc noclegowych, pole biwakowe,
jadłodajnia, kawiarnia, wypożyczalnia sprzętu turystycznego. Bardzo dobre warunki do
wypoczynku, można uprawiać sporty wodne. Dojazd z Pisza autobusami PKS i ZKM.
KARWIK - wieś położona nad jeziorem Seksty i Kanałem Jeglińskim, w
odległości 7 km od Pisza, powstała w 1804 roku. Wieś letniskowa, pięć
chałup zabytkowych (nr 5, 10, 29, 33, 48). Leśniczówka "Leszczyna", sklep
spożywczy. Z Pisza do Karwiku można dojechać autobusem ZKM, 120
mieszkańców, śluza na Kanale Jeglińskim. Możliwość wynajęcia koni i przejażdżki
bryczką.
KWIK - wieś powstała w 1434 roku, założona na prawie chełmińskim przez Polaka
pochodzącego z Mazowsza o nazwisku Spędek. Szkołę założono w 1745 roku. Wieś leży
na północnym brzegu jeziora Białoławki, w odległości 16 km od Pisza, na szlaku kajakowym prowadzącym z jeziora Roś.
We wsi sklep spożywczy, przystanek PKS.
POGOBIE ŚREDNIE - wieś położona wśród lasów, łąk, bagien, nad jeziorem
Pogobie Wielkie, w odległości 9 km na południe od Pisza. Założona w 1708 roku. Szkołę utworzono między 1805 a 1840 rokiem.
Chałupy zabytkowe nr 16 i 46. Jezioro Pogobie Wielkie stanowi rezerwat ornitologiczny
chroniący rzadkie gatunki ptactwa wodnego i błotnego. Dojazd z Pisza autobusem PKS. Sklep spożywczy.
WĄDOŁEK - miejsce (nowa pozostała po byłej wsi) położone wśród lasów, w
odległości 25 km na południe od Pisza. Najbliższy przystanek PKS w Jeżach (7 km). Obok
3 małe jeziorka i rzeka Rybnica tworząca ciekawe uroczyska leśne. W latach 1805 - 1889
wytapiano tutaj żelazo z rudy darniowej, zalegającej okoliczne tereny. Huta produkowała
garnki, narzędzia rolnicze, ruszty do pieców itp. Wyroby z huty rozchodziły się po
całych Mazurach, a nawet trafiały na pobliskie Mazowsze. Ładne miejsce na biwaki i
rekreację. Obok spiętrzony staw tworzy wodospad, na którym była turbina służąca
hucie.
WIARTEL- wieś składająca się z dwóch części: Dużego i Małego Wiartla.
Położona między jeziorami Nidzkim i Wiartel, w odległości 11 km od Pisza, założona w latach 1699 - 1700. W XVI wieku
istniał tu prymitywny przemysł metalurgiczny, polegający na przetapianiu rudy darniowej
i wyrobie podstawowych narzędzi i sprzętów domowych. Istnieje tu duża ferma zwierząt
futerkowych, restauracja, szkoła, sklep, poczta, ośrodek zdrowia i punkt apteczny,
przystanek autobusowy łączący Pisz z Szerokim Borem. W kierunku płd.-wsch.
przystanek PKS na skrzyżowaniu do Uścian oraz Karwicy i Turośli. Obecnie wieś liczy
351 mieszkańców.
ZDORY - stara nazwa - Wilkusy. Wieś położona na półwyspie Pod Lipą
oddzielającym jezioro Białoławki od jeziora Seksty, w odległości 19 km od Pisza. Założona została w roku 1508 na prawie
chełmińskim przez braci Jana i Marka Stawiskich, przybyłych tu z ziemi łomżyńskiej.
Sklep spożywczy, 317 mieszkańców.
PISA - rzeka wypływająca z jeziora Roś i wpadająca do Narwi w Nowogrodzie,
licząca 80,4 km; głębokość do 2 m, spadek około 25 cm na 1 km. Łączy Wielkie
Jeziora Mazurskie z Wisłą. Posiada dużo meandrów, co zmusza żeglarzy do pełnej
koncentracji. Przepływa przez tereny nizinne i podmokłe. Na całej długości jest
szlakiem żeglownym. Wzdłuż całej rzeki jest dostateczna ilość miejsc do biwakowania.
Na zachodnim brzegu towarzyszą jej lasy Puszczy Piskiej. Nazwa rzeki pochodzi od wyrazu
"pisa", co oznaczało w języku Prusów bagno, błoto. Niemcy nazywali ją
Galindią (od plemienia Galindów, którzy zamieszkiwali niegdyś te tereny).
KANAŁ JEGLIŃSKI - wybudowany w latach 1845 - 49 (długość 5,5 km), łączy
jezioro Roś z jeziorem Seksty. Jest ważnym szlakiem żeglownym łączącym Wielkie
Jeziora Mazurskie, poprzez jezioro Roś, z Warszawą. Przy ujściu kanału, w letniskowej
miejscowości Karwik, znajduje się śluza. Różnica poziomów między powierzchnią
jeziora Roś i jeziorem Seksty wynosi 1 m. Brzegi są zadrzewione, co pozwala wczasowiczom
i turystom na przyjemne spacery wzdłuż kanału.
ROŚ - jezioro rynnowe w kształcie litery "S", o powierzchni 1890 ha i
głębokości do 31 m, leżące na północny wschód od Pisza. Brzegi przeważnie błotniste i trudno dostępne. Jedynie południowa
część, za miejscowością Łupki do wsi Ruda, ma wysoki, zalesiony brzeg, z dobrym
dostępem do lustra wody. Na jeziorze znajdują się dwa półwyspy: jeden o nazwie Czarny
Róg, na którym leży osada o tej samej nazwie; drugi bez nazwy, na którym położona
jest wieś Pilchy. Do północnej części jeziora wpada rzeka Wilkus, płynąca z jeziora
Kocioł. Do zachodniej zatoki wpadają dwie rzeki: Konopka płynąca przez wieś Ruda i
nieco na północ Święcek, wypływająca z jeziora Borowego. Poniżej półwyspu Czarny
Róg wpada Kanał Jegliński, z południowego rogu jeziora wypływa rzeka Pisa. Jezioro
typu sielawowego.
POGOBIE WIELKIE - jezioro o kształcie owalnym, mające 679 ha powierzchni,
głebokość 0,9 m, na nim wyspa Ostrów Wielki; brzegi trudno dostępne, zabagnione.
Całe jezioro stanowi rezerwat ornitologiczny. W odległości około 1 km leży wieś
Pogobie Średnie. Dojazd autobusem PKS z Pisza. Jezioro typu linowo - szczupakowego.
ŚNIARDWY - jezioro położone na obszarze czterech gmin: Pisz, Ruciane-Nida, Mikołajki i Orzysz. Największe jezioro w Polsce, liczące
wraz z zatokami (Seksty, Kaczerajno, Tuchlin, Warnołty) ponad 13.000 ha (główny
zbiornik 10.600 ha) powierzchni. Jego głębokość w stosunku do powierzchni jest
niewielka, od kilku do 23 m w najgłębszym miejscu. Linia brzegowa - bardzo urozmaicona,
z półwyspami i licznymi zatokami. Długość 17 km, szerokość 13 km. Na jeziorze 4
wyspy; największa z nich to Szeroki Ostrów, połączona z lądem od strony Zdor groblą.
Między jeziorami Śniardwy, Kaczerajno i Seksty znajduje się wyspa Kaczor. Na zachód od
Szerokiego Ostrowu położone są dwie następne wyspy: Pajęcza i Czarci Ostrów. Ta
druga była niegdyś miejscem kultu pruskiego plemienia Galindów. Pływanie po
Śniardwach daje dużo emocji, ale jest niebezpieczne i należy zachować jak najdalej
idące środki ostrożności. Kajakarze muszą pamiętać o tym, aby trzymać się blisko
brzegu i nie wypływać na środek jeziora nawet wówczas, kiedy jest ono zupełnie
spokojne. Śniardwy są bardzo kapryśne i zmienne. Gładka, spokojna powierzchnia wody
potrafi w ciągu kilkunastu minut pokryć się wysoką, krótką falą. Wysokość fal
może dochodzić do I,5 i więcej metrów. W żadnym wypadku nie powinni na Śniardwy
wypływać turyści mało doświadczeni i słabo pływający. Jeżeli jezioro jest
wzburzone, należy przeczekać w jakimś zacisznym miejscu aż się uspokoi. Stosunkowo
najmniej niebezpieczny jest brzeg południowy. Śniardwy są również niebezpieczne z
powodu dużej ilości głazów. Zagrażają one nie tylko turystyce żeglarskiej, ale
również kajakowej, ponieważ w niektórych wypadkach znajdują się około 20 cm pod
powierzchnią wody. Głazy na jeziorze nie są oznakowane. Na jeziorze znajdują się
wyspy: Czarci Ostrów, Pajęcza, Szeroki Ostrów (połączony groblą z lądem). Kaczor od
kilku lat przestał być wyspą i na skutek zarastania nastąpiło naturalne połączenie
z lądem. Prawie połowa brzegów jeziora Śniardwy jest niska i podmokła. Wzdłuż
całej długości linii brzegowej od Kwiku do Nowych Gut, ciągnie się strefa
roślinności wodnej, głównie trzciny pospolitej.
WIARTEL - jezioro składa się z dwu części: wschodniej, stanowiącej akwen
główny oraz północnej, zwanej jeziorem Przylasek. Powierzchnia jeziora Wiartel wynosi
178,6 ha, głębokość zaś dochodzi do 29 m. Na jeziorze znajdują się cztery nieduże
wyspy o łącznej powierzchni 1,2 ha, z których największa ma pow. 0,8 ha. Brzegi na
ogół niskie.
SEKSTY - jezioro położone w kierunku północno - zachodnim od Pisza, na szlaku wodnym prowadzącym na Wielkie Jeziora
Mazurskie. Jest największą zatoką jeziora Śniardwy, leżącą w jego południowo -
wschodniej części. Powierzchnia jeziora - 780 ha. Połączone jest z jeziorem Roś
Kanałem Jeglińskim. Na jeziorze wyspa Kaczor. Na południowym brzegu znajduje się wieś
letniskowa Karwik, a na północnym - wieś Zdory. Typ jeziora - leszczowy.
Puszcza Piska to największa leśna kraina na Mazurach, jeden z największych w Polsce
zwartych kompleksów leśnych, o powierzchni leśnej wynoszącej ok. 86 tys. ha i
powierzchni ogólnej (wraz z jeziorami, łąkami i wioskami puszczańskimi) wynoszącej
ok. 105 tys ha. To obszar lasu o długości 40 km i szerokości ponad 35 km. Oprócz lasu
-jeziora, z największym w kraju jeziorem Śniardwy i wspaniałym jeziorem Nidzkie na
czele, rzeki - ze słynną z malowniczości Krutynią i meandrującą Pisą o wartkim
biegu. Puszcza Piska to przeważnie jednolite bory z domieszką świerka i drzew
liściastych. Najbogatsze partie puszczy stanowią lasy świerkowo - sosnowe i sosnowo -
świerkowe. Obok sosny i świerka spotykamy tu dąb szypułkowy, grab, lipę
drobnolistną, klon zwyczajny, brzozy brodawkowatą i omszoną, olsze czarną i szarą
oraz jesion wyniosły.
W lasach żyją dziki, jelenie, sarny, daniele, lisy, zające, borsuki, gronostaje, wilki.
Rzadkim zwierzęciem stał się ryś. Bardzo bogaty jest świat ptasi, ogólną ilość
występujących tu gatunków ptaków szacuje się na około 200. Na jeziorach i w
przybrzeżnych zaroślach żyją mewy i rybitwy, dzikie kaczki i gęsi, perkozy, nury,
coraz częściej spotykanym ptakiem jest łabędź niemy. Lasy zamieszkują żurawie,
czaple, a także ptaki drapieżne takie jak orły (orzeł przedni - tylko przelotnie,
orzeł bielik - gnieździ się w okolicy jeziora Śniardwy), rybołowy, sowy błotne,
puchacze, kanie rude, sokoły wędrowne. Jest również kilka stanowisk czarnych
bocianów.
W puszczy jest wiele pięknych jezior rynnowych, połączonych malowniczymi strugami i
rzeką Krutynią.
ADRESY I
TELEFONY
INFORMACJA TURYSTYCZNA
Centrum Informacji Turystycznej, pl.
Daszyńskiego 16, tel./fax 425-09-47(sezonowe 15.06-15.09)
Polskie Biuro Podróży ORBIS, ul. Okopowa
3a, tel. 423-29-61
Ośrodek Żeglarstwa i Turystyki Wodnej
Camp Pisz, Al.Turystów 1, tel. 423-44-63
Ośrodek Doradztwa Roniczego (informacja
agroturystyczna), ul.Czerniewskiego 2, tel. 423-20-33
URZĘDY
Urząd Gminy i Miasta w Piszu
ul. Gizewiusza 5, 12 - 200 Pisz
tel. (+48 87) 423 52 10, (+48 87) 423 56 31
fax: (+48 87) 423 54 29
www: www.pisz.pl
e-mail: pisz@home.pl
Starostwo Powiatowe, pl. Daszyńskiego 7,
tel. 423-35-05
Urząd Pocztowy, ul. Gizewiusza 6, tel.
423-22-20
Urząd Stanu Cywilnego, pl. Daszyńskiego
7, tel. 423-28-96
Urząd Skarbowy, ul. Okopowa 2, tel.
423-35-16
Powiatowy Urząd Pracy, ul. Zagłoby 2 tel.
423-00-95, 423-00-96
Sąd Rejonowy, ul.Warszawska 36,
tel.423-31-33
BANKI
Powszechny Bank Kredytowy S.A., ul.
Dworcowa, tel. 423-57-10
Powszechna Kasa Oszczędności BP
ul.Grunwaldzka 4, tel. 423-37-61
Bank Spółdzielczy w Mikołajkach O/Pisz,
ul. Jagiełły 2a, tel. 423-27-15
Bank Spółdzielczy w Rucianem Nidzie
O/Pisz, ul.Okopowa
TELEFONY INFORMACYJNE
Informacja PKP, ul. Dworcowa 12, tel.
423-59-24
Informacja PKS, ul. Dworcowa 22, tel.
423-31-48
Postój TAXI, pl. Daszyńskiego, tel.
423-23-00
Pomoc drogowa, ul. Gdańska 1 , tel.
423-26-73
SŁUŻBA ZDROWIA, APTEKI
Przychodnia, ul. Sienkiewicza 2, tel.
423-55-34
Szpital, ul. Klementowskiego 18, tel.
423-36-01
Szpital, ul. Sienkiewicza 2, tel. 423-36-69
Apteka, ul. Kościuszki 5, tel. 423-29-77
Apteka, ul. Wojska Polskiego 2, tel.
423-26-42
Apteka, ul. 1 Maja 3a, tel. 423-24-07
Apteka, ul. Warszawska 21 , tel. 423-43-95
Apteka, ul. 1-go Maja
STACJE BENZYNOWE
"TRACOM", ul. Warszawska 49, tel.
423-32-32
"BENTRA"s, ul. Grunwaldzka l,
tel. 423-52-94
CPN, ul. Dworcowa 12, tel. 423-25-98
CPN, ul. Warszawska 43, tel. 423-23-34
TELEFONY ALARMOWE
Pogotowie ratunkowe, ul. Sienkiewicza 2
tel. 999, 423-27-20
Straż pożarna, ul. Olsztyńska 40a, tel.
998, 423-28-88
Policja, ul. Armii Krajowej 1, tel. 997,
423-21-01
WAŻNIEJSZE WYDARZENIA Z HISTORII PISZA
1254 - papież Innocenty
IV nadaje Galindię we władanie książętom mazowieckim,
1255 - książę kujawski Kazimierz zrzeka się Galindii na rzecz Zakonu
ok. 1277 - Ziemia Piska znajduje się pod rządami Zakonu,
1277 - Jaćwingowie stoczyli bitwę z Krzyżakami na Krwawym Pólku (koło wsi Wężewo),
1343 - częściowe wytyczenie granicy z Mazowszem,
1345 - wzniesienie zamku obronnego na prawym brzegu rzeki Pisy,
1361 - oblężenie i spalenie zamku przez księcia litewskiego Kiejstuta,
1366 - ponowny szturm i zburzenie zamku przez Litwinów,
1367 - załozenie osady w okolicy zamku i nadanie jej praw bartnych,
1422 - początek palnowego osadnictwa na terenie powiatu piskiego,
1449 - wzniesienie kościoła i szkoły, zbudowanie mostu zwodzonego na Pisie,
1451 - pobyt w Piszu wielkiego mistrza Ludwika von Erlichshausena,
1455 - powstanie chłopskie, zajęcie zamku piskiego przez powstańców,
1519 - ostatnia wojna polsko-krzyżacka; zajecie zamku przez oddział polski pod
dowództwem Jerzego Talfusa,
1639 - pobyt w piszu króla polskiego Władysława IV,
1645 - Pisz otrzymał prawa miejskie nadane przez elektora Fryderyka Wilhelma,
1656-57 - częściowe zniszczenie Ziemi Piskiej przez Tatarów,
1665 - synod ariański w Kotle,
1698 - pobyt na zamku piskim króla Augusta II,
1709-11 - epidemia dżumy (w Piszu zostało przy życiu 14 mieszkańców),
1709 i 1734 - pobyt w piszu króla Stanisława Leszczyńskiego,
1794 - działania wojenne związane z powstaniem kościuszkowskim,
1803 - rozwiazanie parafii ariańskiej w Kosinowie,
1805 - powstanie zakładu hutniczego przerobu rudy w Wądołku,
1809-14 - okres wojen napoleońskich (ograbienie miasta i okolic),
1813 - pobyt w Piszu cara Aleksandra I,
1814 - uruchomienie żeglugi z Pisza do Rynu i Gdańska,
1830 - organizowanie się ochotniczych oddziałów wojskowych na terenie Ziemi Piskiej
wspierających powstanie listopadowe w Polsce,
1843 - odbudowa zniszczonego kościoła w Piszu,
1856 - powstanie w Piszu straży pożarnej,
1863 - udział mieszkańców Ziemi Piskiej w powstaniu styczniowym,
1900 - budowa ratusza,
1903 - oddanie do użytku cegielni sikikatowej,
1907 - załozenie wodociągu i gazowni,
1908 - otwarcie szpitala powiatowego,
1913 - powstanie rzeźni miejskiej,
1925 - zbudowanie podstacji elektrowni,
1933 - przeprowadzenie generalnego remontu kościoła pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela,
24/25 I 1945 - zajęcie Pisza przez żołnierzy Armii Czerwonej z 307 dywizji piechoty
dowodzonej przez generała majora B. Dołmatowa,
1945
- powołanie gmin w Białej Piskiej, Orzyszu i Drygałach,
- przeniesienie siedziby starostwa z Białej Piskiej do Pisza,
- otwarcie szkoły podstawowej,
- uruchomienie elektrowni i poczty,
- powołanie Urzędu Ziemskiego,
- powołanie spisu powszechnego (w powiecie mieszkało 700 osób),
- powstał PSS "Osadnik w Piszu"
