Twierdza
Boyen to doskonale
zachowany przykład pruskiej fortyfikacji. Zbudowana została na przesmyku pomiędzy
jeziorami Niegocin i Kisajno, na zachód od Giżycka, przy drodze łączącej to miasto z Olsztynem i Kętrzynem. Był to obiekt o dużym znaczeniu strategicznym
dla Prus Wschodnich, ponieważ zabezpieczał wschodnią granicę tego państwa przed
Rosją Carską i ochraniał drogę prowadzącą do Królewca.
fot. e-Mazury.com.pl
Wzniesiona została w
latach 1844-1856, a do końca XIXw sukcesywnie rozbudowywana, swoją nazwę zawdzięcza
Hermanowi von Boyen, inicjatorowi budowy tego obiektu. Twierdza zbudowana jest na planie
sześcioramiennego wieloboku o powierzchni 100 hektarów , ograniczonego sześcioma
bastionami.
fot. e-Mazury.com.pl
Trzy z nich ochrzczone
zostały imionami generała von Boyen- Herman, Leopold, Ludwik, nazwy pozostałych
natomiast zaczerpnięte zostały z jego rodowego hasła- Recht (Prawo), Schwert (Miecz) i
Licht (Światło). Całość otoczona jest ponad dwukilometrowym murem ceglasto kamiennym
wyposażonym w strzelnice karabionwe; tzw murem Carnota, wałem ziemnym oraz fosą.
fot. e-Mazury.com.pl
Prowadzą do niej 2 drogi
- od strony Giżycka i Kętrzyna, zakończone 2 bramami, nazwanymi odpowiednio Giżycką i Kętrzyńską. Oprócz nich obiekt wyposażony
został w dwie bramy pomocnicze- Prochową i Wodną z mostem zwodzonym i przystanią
wodną. Jednakże kiedy w 1868 roku Giżycko uzyskało połączenie kolejowe, przystań ta
została zasypana a na jej miejsce utorzono nasyp z torami kolejowymi. Wewnątrz znajdują
się arsenał, schrony koszarowe, laboratorium prochowe, budynki ćwiczeń, studnie,
stajnie, stacja gołębi pocztowych oraz inne budynki.
fot. e-Mazury.com.pl
Podczas I wojny
światowej, w sierpniu 1914r na terenie przylegającym do twierdzy miało miejsce ostre
starcie Niemców z Rosjanami. Pomimo oblężenia, dowodzący twierdzą pułkownik Busse
odmówił poddania się- skuteczna obrona zmusiła wrogie wojska do wycofania się.
Twierdza została zdobyta dopiero zimą 1945r przez wojska białoruskie, które zajęły
ją nie oddając ani jedego strzału. W okresie międzywojennym i II wojny światowej,
Twierdza Boyen weszła w skład Giżyckiego Rejonu Umocnionego; na jej terenie utworzono
obóz jeniecki i szpital polowy. Po zakończeniu wojny zajęta była przez Wojsko Polskie,
a w 1957r przekazana władzom cywilnym, które wykorzystały ją do celów przemysłowych-
mieściły się tam fermy drobiu oraz magazyny zbożowe.
fot. e-Mazury.com.pl
W wyniku starań
istniejącego od 1993r Towarzystwu Miłośników Twierdzy Boyen obiekt poddany jest konserwacji mającej na celu przywrócenie mu dawnej
świetności. Od 1995r udostępniona jest dla turystów. Do zwiedzania oddano
następujące jej częsci:
- Brama Giżycka
Brama Giżycka stanowiła główny wjazd do twierdzy od strony wschodniej i jest
najbardziej rozbudowanym jej wejściem. Wzniesiona została w latach 1848-49 o czym
inforumją nas daty wykute na kamiennych zwornikach.
fot. e-Mazury.com.pl
Na całość tego zespołu
składają sie trzy części: zewnętrznej (przejazd i wartownia), kaponiery (schronu
bojowy i przejazd) oraz wewnętrznej (przejazd, wartownia, podręczny magazyn amunicji).
Wewnątrz znajduje się popiersie Hermanna von Boyen. W sezonie letnim, w miejscu gdzie
dawniej był magazynek, mieści się kasa biletowa, punkt Informacji Turystycznej, biuro
przewodników i sklep z pamiątkami.
- Budynki
koszarowe
Z myślą o załodze twierdzy (około 3000 osób) wybudowano pięć schronów i trzy
budynki koszarowe - dwa na dziedzińcach bastionów Miecz i Hermanm, a trzeci na terenie
śródszańca. Każdy z nich wyposażony był w kuchnię, magazyn żywności, areszt i
agregat prądotwórczy. Duży nacisk położono na ochronę żołnierzy przed odłamkami
pocisków- w tym celu okna zostały wyposażone w specjalne zasłony. Data budowy
budynków koszarowych przypada na rok 1850.
- Stanowiska obserwacyjne (m.in eksperymentalna kopuła pancerna)
Twierdza została wyposażona w następujące stanowiska obserwacyjne: trzy obrotowe
wieżyczki , stanowisko peryskopowe oraz eksperymentalną kopułę obserwatora. Dotychczas
kopuły wyposażone były w ruchome siedzenie do którego obserwator mocowany był pasami,
co zapewniało możliwość jego szybkiej ewakuacji- w przypadku gdy został ranny lub
martwy siedzenie opuszczano szybem do dołu. Ta skomplikowana konstrukcja miała jednak
pewne zasadnicze wady (m.in. wysokie koszty eksploatacji, niewygodna pozycja obserwatora,
brak możliwości zmiany obserwtora na górze). Szukano więc lepszych rozwiąń - w nowym
typie kopuły (1897r.) funkcjanalność została poprawiona poprzez wprowadzenie dwóch
podestów- górnego, który służył obserwacji i dolny, do łączności. Ewakuację
obserwatora umożliwiała ruchoma klapa. Nowy typ kopuły pomyślnie przeszedł test i
był od tej pory stosowany masowo we wschodnich granichach niemieckich.
- Warsztat
amunicyjny
Stosowany aż do połowy XIXw proch dymny nie był wdzięcznym materiałem do
przechowywania, ponieważ wraz z upływem czasu twardniał i tracił swoje właściwości
wybuchowe. Wskazane więc było uzbrajanie pocisków dopiero na chwilę przed ich
użyciem. W rezultacie twierdza wyposażona została w dwa warsztaty amunicyjne. Ten przy
Bastionie Miecz składał się z magazynu prochu, magazynu pocisków, miejsca gdzie
uzbrajano pociski i windy amunicyjnej, obsługiwanej przez dwóch żołnierzy. Pod koniec
XIXw, kiedy zaczęto stosować inny rodzaj amunicji, warsztaty zostały przekształcone na
awaryjne stanowisko dowodzenia.
- Schrony pogotowia
W wyniku przeprowadzonej w latach 80-tych modernizacji twierdzy, na jej wałach utworzono
siedem schronów pogotowia, mających za zadanie schronienia żołnierzy podczas silnego
ostrzału. Każdy ze schronów wyposażony był w ławki i półki na plecaki.
- Kopuła pancerna
Główna kopuła pancerna (przy Bastionie Miecz) została osadzona w betonie o grubości
3m, pokryta stalowym pancerzem. Jej waga całkowita wynosi ponad 9 ton. W ramach
oszczędności, zamiast mechanizmu obrotowego, wyposażona została w cztery otwory
obserwacyjne.
fot. e-Mazury.com.pl
- Stanowiska
bojowe
Na terenie twierdzy znajduje się ponad 80 stanowisk bojowych, umożliwiających jej
obronę okrężną. Amunicja dostarczana tam była za pomocą specjalnych pochylni.
- Brama Prochowa
Brama Prochowa służyła do zaopatrywania w amunicję i żywność żołnierzy
walczących poza Twierdzą. Był to również dodatkowy wjazd od strony miasta.
Początkowo zamykana była pancernymi wrotami poprzedzonymi zwodzonym mostkiem. Później
mostek zastąpiono kratą a przed bramą zbudowano tzw. Rawelin- ziemną fortyfikację. Od
wczesnych lat 80-tych na jego terenie wybudowano amfiteatr, w którym latem odbywają się
przeróżne festiwale i występy.
- Laboratorium amunicyjne
W laboratoriach amunicyjnych nie tylko składowano i przygotowano proch, ale przede
wszystkim testowano jakość prochu. Pod koniec XIXw zaadoptowano je na magazyn amunicji,
do których korytarzem w kształcie litery "S" dojeżdżały napędzane ręcznie
wózki.
- Kojec
artyleryjski
Zadaniem kojców artyleryjskich była obrona terenów przylegających do Twierdzy.
Wnętrze każdego z nich podzielone było na trzy kazmaty. Część kojców była
dwupoziomowa. Ich ogrzewanie zapewnione było dzięki kominkom umieszczonych w ścianach
schronów.
- Koszary zapasowe
i piekarnia
Aby zapewnić prawidłowe funkcjonowanie garnizonu niezbędne było wyposażenie obiektu w
piekarnię, z trzema dużymi piecami, spichlerze zbożowe, własną studnię wodociągową
oraz w magazyn zapasów.
- Brama Wodna
W założeniach, Brama Wodna miała usprawnić komunikację pomiędzy przystanią a
projektowanym portem na dziedzińcu. Jednakże kiedy przystań zlikwidowano na korzyść
toru kolejowego, Brama Wodna została przemurowana i zainstalowano w niej nowoczesny most
zwodzony- jego naturalną pozycją był pion. Kiedy zachodziła konieczność opuszczenia
mostu, podnoszono do góry jego przeciwwagi. Takie rozwiązanie było później z
powodzeniem stosowane w większości pruskich fortyfikacji.
- Spichrze zbożowe
Gotowe spichrze zbożowe zostały przetransportowane do Twierdzy Boyen drogą wodną.
Wcześniej wykorzystywane były w likwidowanym Forcie Lyck na wyspie Czarci Ostrów.
Drewniane spichrze na miejscu obmurowano cegłą.
- Wozownia i
warsztaty zbrojmistrza
Można tu zobaczyć dwie wozownie (szopy na pojazdy), krytą ujeżdżalnię koni oraz
warsztat zbrojmistrza, pełniący funkcję kuźni.
- Podziemne
schrony koszarowe
Na terenie twierdzy znajduje się 5 schronów koszarowych. Każdy z nich składa sie z 6-8
pomieszczeń połączonych przejściem, wyposażony był w studnię i latrynę. Na
początku XXw okna zamurowano i wprowadzono sztuczną wentylację.
Ponadto na terenie Twierdzy mieści się schronisko młodzieżowe, siedziba Towarzystwa
Miłośników Twierdzy
Boyen a muzeum gdzie
obejrzeć można makietę Twierdzy oraz różne eksponaty znalezione na jej terenie (jak
np. Broń i inne militatria).
